İslam inancına göre cenaze namazı, bir dua ve şahitlik törenidir. İmamın cemaate yönelttiği "Nasıl bilirdiniz?" sorusu, esasen kişinin dünya hayatındaki genel halini ve toplum üzerindeki intibaını sorgular. Dini kaynaklar ve fıkhi görüşler, bu duruma "hüsn-i şehadet" (güzel şahitlik) penceresinden bakarken, dürüstlük ilkesini de göz ardı etmez.
"İyi Bilirdik" Demek Zorunlu mu?
Yaygın kanaatin aksine, bir kimse hakkında şahitlik yaparken kişinin iç dünyasını veya gizli kalmış hatalarını yargılamak cemaatin görevi değildir. Şahitlik, kişinin "Müslüman" olduğuna ve dışarıdan görünen genel haline yöneliktir. Ancak kişi, toplumda açıkça kötülükleriyle tanınıyorsa ve şahitlik edecek olan kişi yalan söylemek istemiyorsa, şu yollar izlenebilir:
-
Sessiz Kalmak: Eğer bir kişi merhum hakkında "iyi" diyemeyecek kadar olumsuz bilgiye sahipse, sessiz kalarak bu şahitliğe katılmaması uygun bir davranıştır. İslam hukukunda yalan şahitlikten kaçınmak esastır.
-
Genel Bir İfade Kullanmak: Bazı görüşlere göre, "Müslüman olduğuna şahidiz" demek, kişinin şahsi hatalarını örtbas etmeden inancına dair bir beyanda bulunmaktır.
-
Bedduadan Kaçınmak: Cenaze törenleri bağışlanma ve rahmet dileme yeridir. Bu sebeple cenaze başında "Kötü bilirdik" veya "Allah belasını versin" gibi ifadeler kullanmak, İslam adabına aykırı görülür.
Islah Temennisi ve Helallik
Soruda belirtilen "Allah ıslah etsin" ifadesi, genellikle yaşayan ve hataları devam eden kişiler için kullanılan bir temennidir. Vefat etmiş bir kişi için "ıslah" dilemek mantıken mümkün olmadığından (çünkü imtihan süreci bitmiştir), bunun yerine "Allah taksiratını affetsin" veya "Allah rahmet eylesin" denmesi daha uygundur.
Eğer merhumun üzerinizde maddi veya manevi bir hakkı varsa, "Hakkınızı helal ediyor musunuz?" sorusuna "Helal olsun" demek bir lütuftur. Kişi hakkını helal etmek zorunda değildir; ancak helal etmemek kişinin ahiretteki hesabıyla ilgili bir durumdur ve cenaze merasiminin vukuuna engel teşkil etmez.
Diyanet'in Bu Konudaki Yaklaşımı
Diyanet İşleri Başkanlığı'nın genel bilgilendirmelerine göre, cenaze namazındaki şahitlik, kişinin imanına şahitlik etmektir. Bir kimsenin günahkar olması, onun cenaze namazının kılınmasına ve Müslüman muamelesi görmesine engel değildir. Toplumsal huzuru bozmamak ve ölenin yakınlarını rencide etmemek adına, şahsi husumetler cenaze namazına yansıtılmamalı; eğer "iyi" denemiyorsa sessiz kalınarak şahitlikten imtina edilmelidir.
